De Wraak van het Object

Traplezing Drift, Amsterdam, 6-4-2013

fat_geek

[Samenvatting] Eeuwenlang was een groot deel van de mensheid overgeleverd aan de willekeur van een kleine groep anderen. Zij werd constant blootgesteld aan de mogelijkheid onteigend, verkocht of verbannen te worden als ieder ander ding. Nu dan zouden we eindelijk de geborgen subjecten van een universele gemeenschap van rechten zijn geworden. Als verantwoordelijke burgers beschikken en beslissen we onderling over de inrichting van ons eigen lot. Toch zou bijna niemand durven beweren dat dit emancipatieverhaal volledig met de werkelijkheid samenvalt. Het participatief-emancipatoire medium bij uitstek bijvoorbeeld, het internet, is meer een rariteitenkabinet, gevuld met epic fail videos, anonieme xenofobieën, specialistische porno en samenzweringstheorieën, dan de gedroomde publieke ruimte die essentieel is voor een ‘gezonde democratie’. Hier zijn reeds talloze oorzaken voor aangewezen. Wij vermoeden de wraak van het object…

Ik wil de komende vijftien minuten benutten om het begin van een antwoord te formuleren op de vraag, waarom de moderne mens, na zoveel decenia van morele opvoeding, disciplinering en reflectie, zich desondanks nog steeds zo onverschillig tot zijn eigen emancipatie lijkt te verhouden, en waarom zij zo aangetrokken blijft tot het louter consumeren van entertainment en spektakel. De links-academische wijsheid veronderstelt nog steeds (ook al durft ze dit nauwelijks nog hardop uit te spreken), dat dit falen bovenal het structurele effect is van economische en ideologische verhoudingen die concreet met dit pedagogisch project in tegenspraak zouden zijn. Hoezeer ik deze analyse ook deel, wil ik hier een alternatieve duiding voorstellen, waar ik naar verwijs als ‘de wraak van het object’. In dit geval liggen in het falen van de moderne massa-mens, als het plastische medium van een politiek verlichtingsproject dat het aanmoedigt haar subject-zijn authentiek op zich te nemen, niet alleen de tekenen van de permanente onderdrukking van deze – haar eigen – emancipatoire impulsen besloten, maar tegelijk ook de tekenen van een actief-ironische ondergraving van dit project. In deze ‘proletarische wijsheden’ ontdekken we een duidelijk belang, dat van het object, en haar wraak.

Een van de centrale vragen van de moderne politieke en morele filosofie is, hoe het subject de authentieke auteur van zijn eigen onderwerping kan worden. Ze vraagt dus niet louter naar het onmogelijke, het einde van onderwerping als zodanig. Nee, onderwerping aan het andere moet onderwerping aan het zelf worden. In Hegel bijvoorbeeld moet men in laatste instantie het andere als het zelf her- en erkennen. Het was trouwens dezelfde Hegel die de wraak van het object in haar meest pure en tragische vorm beschreef, in de meester-slaaf verhouding. De meester kan als subject erkend worden, inzoverre de slaaf zichzelf tot object besluit te maken. Maar juist deze erkenning is dan volledig waardeloos, daar ze alleen zin heeft als een erkenning door een ander, gelijkwaardig subject.

De vraag, wanneer onderwerping überhaupt gerechtvaardigd is, kan dan als volgt beantwoord worden: op het moment dat het subject vrijwillig zijn eigen onderwerping autoriseert, die daarmee zijn eigen onderwerping wordt. De wet waaraan ik mij onderwerp is de wet die ik mijzelf gegeven heb. En pas dan kan men eigenlijk spreken van een subject, namelijk, op het moment dat die zelfonderwerping al heeft plaatsgevonden. Daarvoor was ze slechts onderworpen aan externe krachten, en in die zin nog object. Er is dus eigenlijk niet een subject dat vooraf gaat aan het moment van zelfonderwerping. Het subject dat uit dit zelf-ontwerp voortkomt, is het kennissubject, het subject dat wil weten, als ook het moreel subject, het subject dat goed wil handelen. Dit subject wordt gekenmerkt door een kritische en zelfreflectieve houding, een sterk besef van verantwoordelijkheid en achting voor Wet en Staat.

Vanuit het maatschappelijk perspectief bezien, wordt burgerlijke emancipatie ook voorgesteld als een transitie van het collectief object-zijn naar het collectief subject-zijn. Niet alleen moet ieder individu zichzelf begrijpen als de auteur van zijn eigen onderwerping, zij moet de anderen ook als zodanig begrijpen. Pas in deze perfecte wederkerigheid is een verlichte gemeenschap mogelijk. In de 19e en 20e eeuw wordt dezelfde dynamiek in de grote socialistische projecten uitgebreid opdat ze ook de proletarische massa’s omvat. Dit pedagogische experiment zou pas dan de totale en universele subjectontwikkeling tot stand brengen en voltooien (met misschien in onze tijd de rechten van dieren en ‘moeder Aarde’ als laat nagerecht).

Dat wij bescherming krijgen tegen de brute willekeur van instanties of personen die toevallig sterker dan wij zijn, is een relatief recent privilege. Voor het grootste deel van de geschiedenis leefden de meeste mensen met de constante mogelijkheid onteigend, verbannen, verkocht of gedood te worden. Met andere woorden: zij werden slechts als object gebruikt. De moderne emancipatiegeschiedenis betekent dus zoiets als: de subjectwording van wat daarvoor slechts als object was blootgesteld aan vreemde krachten. Het soevereine subject van nu is dus uiteindelijk het rechtloos object van toen. Deze geschiedenis is dan te begrijpen als een progressief exorcisme van het object, dat zich van een gepriviligieerde groep tot alle mensen en zelfs dieren en dingen uitbreidt. Tegenwoordig worden vooral de nieuwe media aangewezen als dragers en katalysatoren van zulke emancipatiepraktijken.

Screen Shot 2013-03-06 at 10.06.50 AM

Voorbeeld van een Harlem Shake YouTube video opgenomen in Tunesië

Binnen deze thematiek wil ik de wraak van het object begrijpen. Als we inderdaad nog altijd in een staat van pseudo-geëmancipeerdheid verkeren, of wij ons object-zijn nog herinneren, hoe dan werkt het object nog in ons door? Het uitblijven van de complete realisatie van het ideaal van de soevereine subjectivering namelijk doet een tegenovergesteld krachtenveld vermoeden. De vraag is waar deze kracht vandaan komt, en vanuit welk belang ze de totale subjectivering lijkt te remmen. De bovengenoemde emancipatiepraktijken worden immers in naam van iedereen gevoerd. Volgens het zojuist genoemde linkse denken is deze remmende kracht, dit katechon, bijna geheel toeschrijfbaar aan het kapitalisme, dat totale subjectivering niet zou verdragen, daar deze in haar radicale universaliteit de relaties van productie op het spel zou zetten. Deze relaties zouden noodzakelijkerwijs processen van objectivering mobiliseren.

Tegenover de beschrijving van de emancipatie-remmende mechanismen die ze lokaliseert in het kapitalisme, plaats ik een beschrijving die ditzelfde krachtenveld duidt als een actieve uiting van nog-niet uitgedreven proletarische objecten die men kan herkennen in populair-culturele uitingen en waarden. Deze bouwt voort op Nietzsche’s conceptie van de moderne tijd als totaliteit van zichzelf-verterende en vernietigende constellaties van ressentiment. De herinnering ooit het object van een willekeurige macht te zijn geweest, blijft het plebeïsche en profane wezen dat de moderne mens is, van binnen uit motiveren zijn verantwoordelijk subject-worden uit te stellen, daar hij dit laatste impliciet verstaat – niet als de beloofde uitweg – maar als een radicale poging deze herinnering uit te wissen.

Deze herinneringen aan de blinde onderwerping zijn gesedimenteerd in culturele zijnswijzen, en animeren de zogenaamde ‘populaire mediacultuur’. Nu dan wordt duidelijk dat de nieuwe media, als vehikel van populaire cultuur, de precieze plek aanduiden waar de twee krachtenvelden – die van emancipatoire subjectivering én ressentimentvolle objectwraak – elkaar ontmoeten en hun geschil uitvechten (alleen in zoverre deze twee krachten elkaar tijdelijk opheffen, kunnen de media als ‘neutrale dragers’ van cultuur verschijnen). Neme men het internet: dat deel van het internet waar volgens mij de wraak van het object het duidelijkst naar voren komt, is daar waar banaliteit, cynische humor, onverschilligheid, ranzigheid en zelfs kwaadaardigheid samenkomen en versterkend op elkaar ingrijpen.

Trolling_by_xXNitroXx

Screenshot 4chan, een van de meest populaire internetfora.

Screenshot 4chan, een van de meest populaire internetfora.

Dat sarcastische humor en onverschilligheid – net als een Almachtige God – een middel van de onderworpenen is om zich imaginair boven iedereen te verheffen en iedereen aan elkaar gelijk te stellen, is reeds bekend. In vroeger tijden vond humor een schuilplaats in keukens en wijnkelders van grote landhuizen – waar altijd gegniffel en geroddel te horen was. Daar ook mochten dingen ranzig, donker en onverschillig blijven (zie Jonathan Swifts Directions for servants). Niet voor niets bloeide de humor in het land van de meest rigide klassenonderscheiden: Engeland. Nu dan mag dit gegniffel en geroddel in de pseudo-openbaarheid van het netwerk plaatsvinden.

Dit emancipatoire en in wezen pedagogische project voltrekt zich ook ontogenetisch, dus op het niveau van ieder individu. Als we geboren worden zijn we allereerst het object van de opvoedingstechnieken van onze ouders. Zo kunnen we de strategische verhoudingen tussen ouder en kind beschrijven, die het kind (maar ook de ouders) in een zogenaamde ‘double bind’ gevangen houden. Een algemeen voorbeeld van zo een double bind is het bevel “wees spontaan!” Deze herhaalt zich vervolgens in de verhoudingen tussen burger en overheid, werknemer en baas.

Het kind moet vaak iets doen, puur en alleen omdat de ouder het zo wil – het kind heeft niets in te brengen. Vaak zal het zich dan op zijn eigen vrije willetje beroepen, zijn status als subject. Wanneer echter de ouder het kind opdraagt juist zelf een beslissing te nemen (als een soort voorschot op zijn volwassenschap), reageert hij juist door zich als object op te werpen: de ouder moet in dit geval dan ook maar beslissen. Dit laatste is een vorm van wat Jean Baudrillard een vorm van strategische hyperconformiteit noemt. Hij dicht deze ook aan de moderne mens toe – die zich net als het kind vanuit de altijd ambivalente double bind strategisch moet ontwerpen. De moderne burger slash consument, die de opdracht heeft alles zelf te kiezen, bovenal zijn eigen mondigheid, reageert nog op een zelfde manier: het laat zich schijnbaar alles welgevallen – spelshows op televisie, koopzondagen, fastfood, veiligheidsmissies, bankovernames, etc. Behalve als het iets moet doen waarvoor het niet expliciet gekozen heeft kunnen hebben: dan schreeuwt het moord en brand en beroept het zich op zijn status als subject.

4chan_were_awsome

Youtube screenshot

People-Of-Walmart

Baudrillard wijst de obese Amerikaan aan als protype van de zojuist genoemde vorm van hyperconformiteit, die politici, zorgverzekeraars en wereldverbeteraars tot wanhoop drijft. De obese mens is de vleeswording van een door en door op groei en circulatie gericht maatschappelijk wezen, dat middels in elkaar grijpende, kankerachtige metastasen steeds letargischer wegzakt in haar eigen zwaarteveld. De onverantwoordelijke overeater vindt zijn gelijke in de aan goedkope kredieten verslaafde outlet-shopper, de xenofoob-paranoïde reaguurder en de Harense gelegenheidshooligan.

Alle opvoedings- en educatietechnieken ten spijt, blijft een groot deel van de mensheid dus in een totaal onverantwoordelijke, infantiele pseudo-subjectiviteit hangen. Pas als we erkennen dat dit niet alleen aan de gebrekkigheid van dit emancipatoire programma zelf of aan het spook van het kapitalisme te wijten valt, maar óók aan een actieve tegenkracht in de proletarische massa’s die vorm krijgt in populaire mediacultuur, kunnen we de list van het verbolgen object in deze fenomenen als zodanig herkennen. Telkens ontdekken we in deze onverschillige, apolitieke en banale cultuur dan het sluwe genius van het ressentiment, dat intelligenter is dan het zich voordoet, en heel goed begrijpt wat er op het spel staat in het subject-worden. Dit ressentiment richt zich op, maar vooral vanuit de tragikomedie van, het subject dat wil weten: marketeers, ambtenaren, intellectuelen, wetenschappers, etc.

barbie

De bruiloft van realityshow ster “Barbie”

Beeld uit Kubrick's "Lolita"

Beeld uit Kubrick’s “Lolita”

Het is waar dat de nepjuwelen-dragende, kauwgomkauwende, geblondeerde en flatscreen kijkende probleemwijk- en/of realityshowbewoner in niets meer lijkt op van Gogh’s aardappeleters. Toch vindt in die (totaal door educatieve en sociale zorgsystemen gemedieerde), lege en ongeinteresseerde blik van een Barbie, die het getrademarkte schoonheidsideaal punt voor punt implementeerde (en daarvoor zelfs aangeklaagd werd), de herhaling van de wraak van het object telkens weer plaats. Net als in het proefdier, dat  schijnbaar onverschillig zijn kwijl laat meten of zich een oor aan laat naaien. Of het natuurkundig object, dat naarmate kennis en techniek voortschrijden, steeds efemeerder wordt en uiteindelijk helemaal verdwijnt in de hyperrelativiteit van de beschouwende blik en de meetapparatuur zelf.

In het Engels kun je zeggen: ‘I object’ – het ding maakt bezwaar. In het Duitse Gegenstand is ook nog de idee van de weerstand actief, iets dat zich ‘tegenover plaatst’. Hier echter fungeert paradoxaal genoeg de volledig ‘ondialektische’ meegevigheid van het object juist als een ironische strategie (zoals ook bijvoorbeeld een Lolita juist in de overgave aan H.H. haar soevereiniteit waarborgt). Baudrillard vergelijkt het moderne object dan ook met een kristal, dat noch terugkaatst, noch volledig door zich heen laat kijken, noch substantieel iets ‘tegenover’ plaatst, maar slechts het licht van het subject-dat-wil-weten onverschillig in alle directies fragmenteert. In deze list, waardoor het object verdwijnt, juist door zich onvoorwaardelijk aan het subject-dat-wil-weten aan te bieden en te conformeren, ligt de ironie en de wraak van het object.

Schrodingers_cat

Schrödingers kat: “wanted dead or alive”

Pawlov's dog

Pavlov’s hond

Anonymous mouse

Anonieme muis met oor

Speed & Violence

There is something incredibly violent in the crowding of people in small places such as cities, as well as the means of their transportation: trains, cars, etc. If peace time signifies the temporary hegemony of one of the struggling parties, one which is so powerful that it can ‘allow’ all sorts of freedoms and agonistic constellations – we can also understand the technologies by means of which people are crowded together and synthesized in a seemingly smooth productive apparatus, as sedimentations of a violence to be immediately mobilized in the face of a renewed conflict. There is violence in speed – the gliding by of the timid landscapes the passengers experience beget a horrible tonality at times of crisis – the notion of potential impact and the forces it would suddenly release triggers in the consciousness that perceives it a certain helpless melancholy. Humanity continues to build an enormous reservoir of potentialities, a potentiality of violence when actualized will threaten the very existence of life on earth. Whether the actualization of these repositories of violence can be indefinitely postponed by means of compromise, is an open question, one which we do not know how to answer today.

Who’s Calling?

In the beginning there was the unbroken truth, a divine Unity, the Limitless Light of the Godhead — a time when all was One. But perfect symmetry is sterile, and holds only limitless Potential. The symmetry must be broken for diversity to bring forth life. The very pressures of Divine Being forced a breaking of this Unity. In order for Creation, there must be a Big Bang, a breaking of symmetry . . . the Word must be spoken and the Godhead must fall down in a fertilizing shower of divine sparks. (Thomas Pynchon, Gravity’s Rainbow)

For some Profound Reason (or not), the Old Testament seems obsessed with communication and interpretation: mediums and dream interpreters; messages lost and found; distorted signs; noise and misrecognized transmissions. God ‘calls’ Man rather often and annoyantly, it seems. Moreover, he calls upon man’s responsibility (German Verantwortlichkeit) to fulfill his calling (German Beruf, Dutch beroep) - to answer (antwort) to his calling, to take upon himself the task that is his calling. In The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism, Max Weber discusses Luther’s translation of the Bible and his concept of the calling (Beruf).

According to Weber, the hebrew concept for ‘calling’ is derived from a root which denotes “to send”, meaning originally a “task” – the word came to be used for any sort of (slave) labour, work ordained by Kings. It is also connected to a similar Hebrew term meaning “assignment, task, lesson” or “duty”. Ones calling means: to accept and act out ones fate (Dutch lot) or assigned task, to take ones position (alternatively also ones ‘lot’).

1 Corinthians: 7 (Be Satisfied in Your Called State)

7:17 Only as the Lord hath distributed to each man, as God had called each, so let him walk

(7:17 Doch wie einem jeglichen Gott hat ausgeteilt, wie einen jeglichen der HERR berufen hat, also wandle er. Und also schaffe ich’s in allen Gemeinden.)

7:20 Let each man abide in that calling wherein he was called

(7:20 Ein jeglicher bleibe in dem Beruf, darin er berufen ist.)

Incidentally, the word ‘task’ and ‘tax’ form a doublet (are etymological twins) related to the Latin verbs taxāre (‘to evaluate, fix/assess payment, which morphed into tasca in certain Latin dialects) and the verb tangere, meaning ‘to touch’. Notice that the metaphor of touching is often referenced by people converted to Christianity by means of a ‘revelation’, as having been ‘touched by (the hand of) God’. Together with the roots of the Idea of a God in primordial debt-structures (Graeber 2011, Miller, 2010) and as a duty to (answer to the call) of God, the notion of a ‘touching’ forms such a particular constellation.

Contrary to the discourse of eyes that see, of visions, of light and darkness, we have here a discourse of ears, of sounds and silences and of tactile experiences (‘touching). Oftentimes, communication between God and Man is established through his very own private courier, the Archangel Gabriel, who announces his/her coming by sounding a horn (shaped like a the graph of a mathematical paradox, also known as Gabriel’s horn or Torricelli’s trumpet). The horn is the instrument of choice when it comes to announcing an important message worth hearing. When Gabriel calls, you better confess, for Judgement Day is a-coming. When you hear one of the seven trumpets of the apocalypse – you better run and hide!

The trumpet or horn was also the instrument of choice when it came to announcing the arrival of the post by the first mail couriers or postmen (Dutch postbode). Travelling swiftly through remote villages that were just getting used to the existence of intercity roads and alien tresspassers, these strange, speedy and noisy horsemen that travelled day and night, would loudly announce the arrival of letter, as well as the possibility of handing over new messages to be taken further up the post road.

It is hard to grasp or imagine from our perspective the astonishment of such yet unheard of phenomena back then. But perhaps these premodern folks in their magical mindsets associated the nightly interventions and callings of these alien mail carriers and tax collectors with the nocturnal animals that they had to deal with since the beginning of time, perhaps those grain-stealing and fearless animals such as foxes and badgers, which populated northern Europe. But I’ll leave that line of thought for now.

In any case, we see here a similarity in symbolisms between the Christian use of trumpets and horns on the one hand, and its function in the  first professionally organized communication networks in the world on the other. The posthorn is obviously no longer used and replaced by more ‘modern’ equivalents, but nevertheless survives in the symbols and logos of present day postal and telecommunication services, as well as on stamps, mailboxes, and so on. Below, I attempted to formulate the following (perhaps rather premature) ‘working hypotheses’ related to this theme.

1. The totality of the modern world of (communication) technology can be interpreted as the continuation – through secular and profane means – of certain theological Notions, crystalized into one unified Project: the world as a Universal City.

2. This project consists of one basic operation: the excommunication of everything from itself (which is equivalent to the communication of all things with each other). The breaking of the One an the institution of Two-ness, the basis of all communication, circulation and exchange.

3. If the Divine Kingdom that is supposed to result from this Universal Excommunication is thought immanently, all seems lost. Save for the fact that only then can we always project a world. The former is the collapsing of the civitas dei (City of God) into the civitas terrena (City of Man). This is the theological precursor of globalization and the rise to prominence of earth-spanning communication and information networks that support the seemingly endless multiplication of dependencies in all spheres.

Obama’s Birth Certificate & the Failure of Transparency

Obama finally released his birth certificate this week, hoping to finally put to rest the wild conspiracies about his supposed non-American place of birth that have been circulating on the Web since his election. Immediately after, videos surfaced on Youtube, questioning the authenticity of the document.

How? By downloading the pdf from the .gov and deconstructing it in Photoshop, searching for hidden layers, zooming in and out, and so forth. What this shows is that more information, more transparency does not necessarily leads to a restoration of common sense, to a calming down of the civil sentiment and of their paranoid impulses; it worsens it, because it has been thrown a new bone to feed on.

Before they had almost nothing but vague accusations, NOW they have a document which they can read, touch, dissect, distribute, interprete: an almost limitless source of suspicion and contagion. The same can be observed in the case of Wikileaks. More leaked information about the government’s documents only triggers a new wave of conspiracy theories on the side of the little man and more spastic protective measures on the side of the state, instead of producing the transparent public sphere based on increasing communicational rationality dreamed of by the Habermasians, social-democrats and news ankers all over the world. The latter still believe in the old Platonic credo that Knowledge=Good – the more you know and share, the stronger the basis for democracy, the more rational society, reaching a common ground, and making sure that we all ‘get along’.

Ironically, conspiracy culture represents the most extreme continuation of this tradition, in aims and in method. However, the media landscape was never about some old idea like ‘truth’ or ‘knowledge’ (and maybe we should ne glad that it is not!); it was and still is all about circulation, multiplication, seduction – no moral outrage will ever touch it, and those who still do are betting on the wrong horse (although they don’t really care if they lose, they just want their own slate to be clean). But ‘radicalists’ of free culture that demand that everything becomes ‘Open Source’ so that the light of democracy and the voice of everyone can shine on all and everything, the more information the better, may be discovered to be equally unable to generate a perspective from which to understand the ‘paradoxical situation’ described above.

Internet Cafes – some examples

the internet cafe constitutes the precise intersection where the shit hits the fence, where the dirt, desires and fears of the all-too-human crosses the sterile protocol, the ones and zero’s, the blinking routers.

Control Rooms – some examples

Bill Gates, $ and Polio

This is the sense in which we are beyond good and evil: consider the following example. Bill Gates, who earned billions with Microsoft, now raises money for the vaccination of polio patients, in Africa, Asia etc. But there are problems. In Nigeria, women refused to be vaccinated, because a rumor circulated that the vaccination in question would effectively sterilize them. Now, in no universe is there a possibility of evaluating this in terms of good and evil. Bill Gates is Evil (is he?), but he is Good (is he?), because he helps poor Nigerians. Furthermore, how should we judge the behavior of the Nigerians? Are they stupid for not trusting Bill Gates’s good intentions, by means of some misplaced myth? In any case, looking at history, we ourselves wouldn’t ‘trust’ Bill Gates automatically! The circulating conspiracy of sterilization is in some sense a genuine response to something partly unintelligible to them, being on the receiving side, coming from the outside, which they cannot evaluate and therefore have no reason to trust. Must we force them to take the medicine that will save them from death? This is a sickening question. And it can go on and on.These are the complex double binds of today’s world.

Watching the Financial News

a phenomenological approach

Jacques Rancière @ Smart Project Space

Rancière, Mouchette & Terrorism

presentation given at Rietveld Academy / Dogtime / Interaction Design and Unstable Media, september 29, after attending Ranciere’s lecture @ Smart Project Space, september 22.

Facebook Chronicles I: Brand Authority is transfered to prosumer

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.